ภาวะติดคาเฟอีน (caffeine dependence)

เมื่อรู้สึกง่วง แต่เมื่อได้ดื่มเครื่องดื่ม ชา กาแฟ แล้วรู้สึกกระปรี้กระเปร่า นี่เป็นเพราะสารคาเฟอีน ที่มีอยู่ในเครื่องดื่มเหล่านี้ มีฤทธิ์กระตุ้นการทำงานของระบบประสาทส่วนกลาง คาเฟอีนเป็นสารที่มีโครงสร้าง คล้ายกับสารสื่อประสาทในสมองที่ชื่อ อะดีโนซีน (adenosine) เมื่อดื่มเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีนร่างกายจะดูดซึม คาเฟอีนจากทางเดินอาหารเข้าสู่กระแสเลือดภายใน 45 นาที และคาเฟอีนจะสามารถผ่านเยื่อหุ้มสมอง (blood brain barrier) ได้อย่างรวดเร็ว

อ่านเพิ่มเติมเกี่ยวกับ การออกฤทธิ์ของคาเฟอีน, การเปลี่ยนแปลงของคาเฟอีนในร่างกาย ได้ที่ คาเฟอีนในเครื่องดื่มใกล้ตัว เพื่อเพิ่มความเข้าใจเกี่ยวกับคาเฟอีน

Caffeine

ภาวะติดคาเฟอีน (caffeine dependence)

ท่านที่ดื่มเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีน เป็นประจําและสงสัยว่าตนเองติดคาเฟอีน หรือไม่ สามารถดูได้จาก เกณฑ์ DSM-IV-TR ซึ่งผู้ที่ติดคาเฟอีน จะมีอาการตามเกณฑ์ อย่างน้อย 3 ใน 4 อย่างของอาการเหล่านี้ คือ

  • ภาวะดื้อคาเฟอีน (caffeine tolerance)
  • ภาวะถอนคาเฟอีน (caffeine withdrawal)
  • มีความต้องการดื่มคาเฟอีนตลอด หรือไม่สามารถลดปริมาณการดื่มได้
  • มีการใช้คาเฟอีนอยู่ ถึงแม้ว่าจะมีผลข้างเคียงต่อ ร่างกายหรือจิตใจ

ภาวะดื้อคาเฟอีน

สังเกตจากปริมาณการดื่มเครื่องดื่ม ที่มีคาเฟอีนจะพบว่า มีการเพิ่มปริมาณการดื่มที่มากขึ้น ทั้งนี้ เนื่องจากสมองของผู้ที่ได้รับคาเฟอีน จะมีการตอบสนองต่อคาเฟอีน โดยเพิ่มจํานวนตัวรับ อะดีโนซีน ทําให้ฤทธิ์ของคาเฟอีนลดลง ทําให้ต้องเพิ่มปริมาณการดื่มมากขึ้น เพื่อให้ได้ฤทธิ์ในการกระตุ้นระบบประสาทหรือ เกิดความสบายใจดังเดิม ซึ่งเป็นภาวะดื้อคาเฟอีน

ภาวะถอนคาเฟอีน

เกิดจากการที่ดื่มเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีนเป็นประจํา และเมื่อหยุดดื่มคาเฟอีนทันที จะเกิดอาการปวดศรีษะ ง่วงนอน อ่อนเพลีย หาวมากกว่าปกติ คลื่นไส้ อาเจียน ต้องการดื่มมากกว่าปกติ ซึ่งอาการเหล่านี้เป็นผลจาก ร่างกายตอบสนองต่อ อะดรีโนซีน ที่มากเกินไปและปริมาณสารโดปามีน และสารซีโรโทนิน ที่ลดลงทันที ทําให้ไม่มีสมาธิ อาการเหล่านี้เป็นภาวะถอนคาเฟอีน

ผู้ที่ดื่มเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีนเป็นประจํา เมื่อหยุดการได้รับคาเฟอีนภายใน 12-24 ชั่วโมง จะเกิดอาการ ถอนคาเฟอีน ซึ่งอาการถอนคาเฟอีน จะรุนแรงสูงสุดใน 20-51 ชั่วโมง และมีระยะเวลาเกิดอาการถอนคาเฟอีน ประมาณ 2-9 วัน ความรุนแรงของอาการถอนคาเฟอีนนั้น จะขึ้นกับปริมาณคาเฟอีนที่ได้รับในแต่ละวัน โดยปริมาณคาเฟอีนที่ต่ำที่สุด ที่ทําให้เกิดอาการถอนคาเฟอีนคือ ได้รับคาเฟอีน 100 มิลลิกรัม เป็นประจํา ในแต่ละวัน

เมื่อผู้ที่มีอาการถอนคาเฟอีนได้รับคาเฟอีน อาการจะบรรเทาลงภายใน 30-60 นาที ซึ่งเป็นวิธีที่ดีที่สุด ในการรักษาอาการถอนคาเฟอีนในปัจจุบัน

ภาวะพิษจากคาเฟอีน (caffeine toxicity)

ภาวะพิษที่เกิดขึ้น เกิดจากการได้รับคาเฟอีน ปริมาณค่อนข้างมาก คือมากกว่า 400 มิลลิกรัม ซึ่งจะมี ผลกระตุ้นระบบประสาทส่วนกลางมากเกินไป ทําให้เกิดอาการ กระสับกระส่าย นอนไม่หลับ พูดสับสน หน้าแดง ปัสสาวะมากผิดปกติ ปวดท้อง หัวใจเต้นแรง และอาจเสียชีวิต หากได้รับคาเฟอีนขนาด 150-200 มิลลิกรัมต่อน้ําหนักตัว 1 กิโลกรัม ซึ่งให้การรักษาตามอาการ ถ้ามีอาการมากอาจพิจารณาให้การล้างท้องหรือฟอกเลือด

การรักษาผู้ที่ติดคาเฟอีน

การรักษาผู้ที่ติดคาเฟอีน ทําได้โดยค่อยๆ ลดปริมาณคาเฟอีนที่ดื่มลง และหยุดดื่มในที่สุด ไม่ควรหยุดให้คาเฟอีน ทันที เนื่องจากจะทําให้เกิดอาการรุนแรง ในผู้ที่เริ่มลดปริมาณคาเฟอีน อาจมีการแทนที่ คาเฟอีนด้วยเครื่องดื่มที่พร่องคาเฟอีน (decaf)

ผู้ที่ควรหลีกเลี่ยงการได้รับคาเฟอีน คือ ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดหัวใจ โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้ป่วยโรคหัวใจเต้นผิดจังหวะ ผู้ที่มีประวัติหัวใจขาดเลือดมาก่อน หรือมีอาการหัวใจขาดเลือดกําเริบ ผู้ที่มีแผลในกระเพาะอาหาร ผู้ที่มีอารมณ์ซึมเศร้าแบบสองขั้ว (bipolar disorder) และผู้ป่วยโรคจิตเภท รวมทั้งผู้ที่อยู่ในช่วงการใช้ยา ควรปรึกษาแพทย์และเภสัชกร ในการทานอาหารหรือดื่มเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีน

เขียนโดย ภ.ญ. สุพรรณิการ์ กิจสวัสดิ์ไพบูลย์

ที่มา : pharmacy.cmu.ac.th

เอกสารอ้างอิง

  1. Juliano LM, Griffiths RR.A critical review of caffine withdrawal: empirical validation of symptoms and signs, incidence, severity, and associated features.
  2. Doering PL.Substance-Related disorders:Alcohol,Nicotine and Caffeine. In: DiPiro JT,editors.Pharmacotherapy:a pathophysiologic approach.6th ed.Newyork: McGraw- Hill;2005.p.1206-7
  3. Americanheart Association.caffeine[online]. 2550[cited 2550ก.พ.11];[1screen]. Available from:URL:http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?dentifier=4445
  4. caffeine[online]. 2550[cited 2550ก.พ.11];[4screen].
    Available from:url:http://www.mayoclinic.com/health/caffeine/AN01211
  5. Belenky G.caffeine[online]. 2548[cited 2550ก.พ.11];[1screen].Available from:URL:http://www.sleepfoundation.org/sleeptionary/index.php?secid=&id=24
  6. Belenky G.symptoms[online]. 2548[cited 2550ก.พ.11];[1screen]. Available from:URL:http://www.sleepfoundation.org/sleeptionary/index.php?id=24&subsection=symptoms
  7. Belenky G.treatment[online]. 2548[cited 2550ก.พ.11];[1screen]. Available from:URL:http://www.sleepfoundation.org/sleeptionary/index.php?id=24&subsection=treatment
  8. sleepfoundation[online].2550[cited2550ก.พ.11];[2screens].
    Available from:URL:http://www.sleepfoundation.org/atf/cf/%7BF6BF2668-A1B4-4FE8-8D1A- A5D39340D9CB%7D/caffeine.pdf
  9. วิกิพีเดียสารานุกรมเสรี.คาเฟอีน[online].2550[cited2550ก.พ.11];[1screen].Available from:URL:http://th.wikipedia.org/wiki%E0%B8%84%E0%B8%B2%E0%B9%80%E0%B8%9F%E0 %B8%AD%E0%B8%B5%E0%B8%99