คาเฟอีนในเครื่องดื่มใกล้ตัว

คาเฟอีนเป็นสารที่เราคุ้นเคยว่าอยู่ในกาแฟ แต่แท้จริงแล้วคาเฟอีนเป็นสารที่พบได้ในอาหารและเครื่องดื่มหลายชนิด เช่น ชา น้ําอัดลมรสโคลา เครื่องดื่มชูกําลัง ช็อกโกแลตที่ผลิตจากโกโก้ ซึ่งในเครื่องดื่มแต่ละชนิดจะมีปริมาณคาเฟอีน ที่แตกต่างกัน จึงขอยกตัวอย่างปริมาณคาเฟอีน ที่มีในเครื่องดื่มที่จําหน่ายทั่วไป ในท้องตลาดปัจจุบัน ดังนี้

กาแฟ

ชนิดของกาแฟ (ปริมาณ 250 มิลลิลิตร หรือ 1 ถ้วย)

ปริมาณคาเฟอีน (มิลลิกรัม)

เอสเพรสโซ

250 – 417

กาแฟพร่องคาเฟอีน (decaf coffee)

3-5

น้ำอัดลม

ยี่ห้อเครื่องดื่ม
(ปริมาณเครื่องดื่ม 250 มิลลิลิตร หรือ 1 ถ้วย)

ปริมาณคาเฟอีน (มิลลิกรัม)

โค้ก

23

โค้กไดเอท

26

เป๊ปซี่

25

เป๊ปซี่ไดเอท

32

7-up, แฟนต้า, สไปรท์

0

ชา

ชนิดของชา (ปริมาณ 250 มิลลิลิตร หรือ 1 ถ้วย)

ปริมาณคาเฟอีน (มิลลิกรัม)

ชาดํา

40-70

ชาเขียว

25-40

ชาเนสที

18

ชาลิปตัน

6

ชาดําพร่องคาเฟอีน

4

caffeinepercup

การออกฤทธิ์ของคาเฟอีน

เมื่อท่านรู้สึกง่วง แต่เมื่อได้ดื่มเครื่องดื่ม ชา กาแฟ แล้วรู้สึกกระปรี้กระเปร่า นี่เป็นเพราะสารคาเฟอีนที่มี อยู่ในเครื่องดื่มเหล่านี้ มีฤทธิ์กระตุ้นการทำงานของระบบประสาทส่วนกลาง คาเฟอีนเป็นสารที่มีโครงสร้าง คล้ายกับสารสื่อประสาทในสมองที่ชื่อ อะดีโนซีน (adenosine) เมื่อดื่มเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีนร่างกายจะดูดซึม คาเฟอีนจากทางเดินอาหารเข้าสู่กระแสเลือดภายใน 45 นาที และคาเฟอีนจะสามารถผ่านเยื่อหุ้มสมอง (blood brain barrier) ได้อย่างรวดเร็ว

จากการที่คาเฟอีนมีโครงสร้างคล้ายกับ อะดีโนซีน ดังนั้นคาเฟอีนจะสามารถจับกับตัวรับอะดีโนซีน (adenosine receptor) ทําให้ อะดีโนซีน ไม่สามารถจับกับตัวรับได้ คาเฟอีนที่ยับยั้งการทํางานของ อะดีโนซีน มีผลทําให้ปริมาณสารสื่อประสาท โดปามีน (dopamine) มีการทํางานเพิ่มขึ้น ทําให้สมองตื่นตัวและมีสารซีโรโทนิน (serotonin) เพิ่มขึ้น ทำให้รู้สึกพึงพอใจและมีความสุข ดังนั้นการที่ผู้บริโภคนิยมดื่มเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีน เนื่องจากคาเฟอีนจะเสริมทําให้เกิด ความสบายใจ ซึ่งเป็นกลไกที่เกิดขึ้นในสมองของผู้ดื่มนั่นเอง

ผู้ที่ประสบปัญหานอนไม่หลับ มักได้รับคําแนะนําให้หลีกเลี่ยงการดื่ม เครื่องดื่มที่มีคาเฟอีน เนื่องจาก คาเฟอีนจะมีผลให้ ผู้ที่ดื่มคาเฟอีนเป็นครั้งคราวนอนไม่หลับ ซึ่งแตกต่างกับผู้ที่ดื่มคาเฟอีนเป็นประจํา จนอาจเกิดภาวะดื้อต่อ คาเฟอีนจะพบว่าคาเฟอีน ไม่มีผลต่อการนอน อย่างไรก็ตามการดื่มเครื่องดื่มที่มีปริมาณคาเฟอีนขนาดสูง จะมีผลรบกวนการนอน ดังนั้นควรหลีกเลี่ยงการดื่มเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีน อย่างน้อย 4-6 ชั่วโมง ก่อนเข้านอน

นอกจากนี้คาเฟอีนยังมีผลต่อร่างกาย คือ ทําให้เกิดอาการหงุดหงิด วิตกกังวล คาเฟอีนในขนาดสูงมัก ทําให้เกิดอาการต่างๆ ได้แก่ ปัสสาวะบ่อย ปวดศีรษะ ใจสั่น ปวดท้อง ท้องเสีย อาการที่พบได้น้อยไดแก่ การมองเห็นจุดของตา หูแว่ว รู้สึกว่าหายใจไม่ออก นิ้วมือและนิ้วเท้ามีอาการซ่า เหงื่อออกมากกว่าปกติ นอกจากนี้คาเฟอีนยังเร่งให้เกิดอาการแพนิค (panic)

การเปลี่ยนแปลงของคาเฟอีนในร่างกาย

คาเฟอีนมีค่าครึ่งชีวิตประมาณ 3 ถึง 5 ชั่วโมง ซึ่งค่าครึ่งชีวิตนี้จะเปลี่ยนแปลงได้ตามอายุ ยาที่ใช้ร่วมกัน ภาวะตั้งครรภ์ และภาวะการทํางานของตับ การเปลี่ยนแปลงสภาพของคาเฟอีน จะเกิดขึ้นที่ตับโดยใช้เอนไซม์ ไซโตโครมพี 450 (cytochrome P450) ได้สารเมทตาโบไลท์ (metabolite) 3 ชนิด คือ

  • พาราแซนทีน (paraxanthine) จะสลายไขมัน เพิ่มปริมาณของกลีเซอรอล และกรดไขมันในเลือด
  • ธีโอโบรมีน (theobromine) จะขยายหลอดเลือดและเพิ่มปริมาณปัสสาวะ
  • ธีโอฟิลลิน (theophylline) จะทําให้หลอดลมขยายตัว

เขียนโดย ภ.ญ. สุพรรณิการ์ กิจสวัสดิ์ไพบูลย์

ที่มา : pharmacy.cmu.ac.th

เอกสารอ้างอิง

  1. Juliano LM, Griffiths RR.A critical review of caffine withdrawal: empirical validation of symptoms and signs, incidence, severity, and associated features.
  2. Doering PL.Substance-Related disorders:Alcohol,Nicotine and Caffeine. In: DiPiro JT,editors.Pharmacotherapy:a pathophysiologic approach.6th ed.Newyork: McGraw- Hill;2005.p.1206-7
  3. Americanheart Association.caffeine[online]. 2550[cited 2550ก.พ.11];[1screen]. Available from:URL:http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?dentifier=4445
  4. caffeine[online]. 2550[cited 2550ก.พ.11];[4screen].
    Available from:url:http://www.mayoclinic.com/health/caffeine/AN01211
  5. Belenky G.caffeine[online]. 2548[cited 2550ก.พ.11];[1screen].Available from:URL:http://www.sleepfoundation.org/sleeptionary/index.php?secid=&id=24
  6. Belenky G.symptoms[online]. 2548[cited 2550ก.พ.11];[1screen]. Available from:URL:http://www.sleepfoundation.org/sleeptionary/index.php?id=24&subsection=symptoms
  7. Belenky G.treatment[online]. 2548[cited 2550ก.พ.11];[1screen]. Available from:URL:http://www.sleepfoundation.org/sleeptionary/index.php?id=24&subsection=treatment
  8. sleepfoundation[online].2550[cited2550ก.พ.11];[2screens].
    Available from:URL:http://www.sleepfoundation.org/atf/cf/%7BF6BF2668-A1B4-4FE8-8D1A- A5D39340D9CB%7D/caffeine.pdf
  9. วิกิพีเดียสารานุกรมเสรี.คาเฟอีน[online].2550[cited2550ก.พ.11];[1screen].Available from:URL:http://th.wikipedia.org/wiki%E0%B8%84%E0%B8%B2%E0%B9%80%E0%B8%9F%E0 %B8%AD%E0%B8%B5%E0%B8%99